Michał Mikłaszewski: Kara śmierci jest sprawiedliwa i potrzebna. Przeciwko fałszywemu miłosierdziu

Alegoria sprawiedliwości — miecz i waga jako atrybuty władzy sądowej.

Dziesięć lat temu, w artykule „Kiedy chrześcijaninowi wolno jest zabić człowieka?”, opublikowanym pierwotnie na portalu Kierunki.info, wyjaśniłem już, dlaczego kara śmierci nie jest sprzeczna ani z piątym przykazaniem, ani z chrześcijańskim miłosierdziem. Ostatnie wydarzenia w Stanach Zjednoczonych każą jednak powrócić do tego zagadnienia, którego znaczenie bynajmniej nie ogranicza się do sporów o amerykańskie ustawodawstwo. Nieudana egzekucja Christy Pike oraz zapowiedź rozstrzelania Nidala Hasana wywołały kolejną falę protestów przeciwko najwyższej karze; po raz kolejny cierpienie skazanych morderców zajmuje w tych protestach więcej miejsca niż sprawiedliwość należna ich ofiarom. W ciągu minionej dekady posoborowy kościół posunął się przy tym jeszcze dalej w swoim odstępstwie, oficjalnie potępiając karę, której moralną dopuszczalność Kościół katolicki przez wieki jasno potwierdzał.

Nie dziwi mnie sprzeciw lewicy i liberałów. Dziwić może natomiast łatwość, z jaką ludzie uważający się za katolików przyjmują ich argumentację i przedstawiają ją jako rzekomy wymóg chrześcijaństwa. Czyżby sprawiedliwość przestała być cnotą? Czy miłość bliźniego nakazuje nam współczuć przede wszystkim temu, kto świadomie odebrał drugiemu człowiekowi życie, a następnie walczyć o uwolnienie go od zasłużonej kary? Współczucie dla zbrodniarza nie uprawnia przecież do pomniejszania jego winy, a troska o jego zbawienie nie wymaga, aby oszczędzono mu sprawiedliwej odpłaty. Morderca odpowiada za własne czyny, państwo zaś ma obowiązek go osądzić i sprawiedliwie ukarać, zamiast uchylać się od wymierzenia należnej kary pod wpływem współczucia, które tak łatwo znajduje dziś drogę do sprawcy, a tak często omija jego ofiary. W przypadku najcięższych, świadomie popełnionych i bezspornie udowodnionych zbrodni jedyną karą proporcjonalną może i powinna być kara główna. Nie ma powodu, aby katolik tłumaczył się z uznawania zasady, której przez wieki nauczał i bronił jego Kościół w swym oficjalnym i ostatecznym Magisterium, ani aby wyrzekał się jej tylko dlatego, iż współczesny świat uznał surowość wobec zbrodniarza za rzecz bardziej oburzającą niż bezkarność zbrodni.

Nieudana egzekucja nie unieważnia wyroku

Christa Pike została skazana na śmierć za torturowanie i zamordowanie dziewiętnastoletniej Colleen Slemmer w 1995 roku. Była to zbrodnia wyjątkowo okrutna, zawierająca także elementy satanistyczne. Dokumentacja sądowa opisuje wycięcie pentagramu na ciele ofiary oraz zabranie przez Pike fragmentu jej czaszki jako makabrycznej pamiątki. Sąd podtrzymał wyrok śmierci, uznając między innymi szczególne okrucieństwo zabójstwa. Kiedy dziś czytamy opowieści o losie skazanej, nie wolno zapominać, za co została skazana, ani pozwalać, aby zza tych opowieści zniknęła sama zamordowana. Colleen Slemmer miała dziewiętnaście lat; błagała napastników o zaprzestanie przemocy, ale jej błagania nie powstrzymały zbrodni. Odebrano jej życie, a rodzinie pozostawiono cierpienie, którego nie usunie żadna późniejsza dyskusja o warunkach odbywania kary przez morderczynię. O tej krzywdzie trzeba pamiętać również wtedy, gdy obrońcy skazanej domagają się dla niej współczucia. ^[1]

30 września 2026 roku próba wykonania wyroku na Pike zakończyła się niepowodzeniem. Przeżyła podanie dwóch dawek pentobarbitalu i trafiła do szpitala. Jej obrońcy zabiegają w tej chwili o zamianę kary śmierci na bezwzględne dożywocie. Przyczyny nieudanej egzekucji pozostają przedmiotem dochodzenia; wskazywane są między innymi możliwe problemy z dożylnym podaniem środka. Samo przeżycie nie oznacza jednak ani niewinności, ani odbycia zasądzonej kary. ^[2] Wyrokiem była śmierć, a nie poddanie skazanej jednej próbie egzekucji. Niepowodzenie wykonania wyroku nie zmienia ciężaru zbrodni i nie daje automatycznego prawa do jego uchylenia, skoro ani wina skazanej, ani przyczyny wymierzenia jej najwyższej kary nie przestały istnieć. Dalsze decyzje należą do adekwatnych władz i sądów, ale żądanie darowania kary wyłącznie dlatego, iż jej wykonawcy zawiedli, czyni z ich nieudolności okoliczność przemawiającą na korzyść sprawcy. Trudno uznać to za argument na rzecz sprawiedliwości.

Jeżeli podczas egzekucji doszło do zaniedbań, należy je wyjaśnić i rozliczyć osoby, które się ich dopuściły. Z tego nie wynika jednak, iż Pike przestała być sprawczynią zbrodni albo iż kara śmierci stała się niesprawiedliwa. Można jednocześnie uznawać zasadność wyroku i potępiać nieudolność ludzi odpowiedzialnych za jego wykonanie. Próba sprowadzenia całej sprawy do cierpienia skazanej usuwa z pola widzenia przyczynę, dla której znalazła się ona w celi śmierci. Współczucie nie może zastępować osądu moralnego ani odwracać odpowiedzialności między sprawcą a ofiarą.

Przypadek Pike pokazuje również, jak kilka wspólnego z rzeczywistym humanitaryzmem może mieć medyczna oprawa egzekucji. Łóżko, strzykawka i środek farmakologiczny mają nadać wykonaniu wyroku pozory zabiegu szpitalnego, a przez to uczynić je łatwiejszym do zaakceptowania przez współczesnego widza. Czy jednak podobieństwo do procedury medycznej czyni samą egzekucję lepszą? o ile zastosowana metoda zawodzi i prowadzi do długotrwałego cierpienia, jej uspokajająca powierzchowność nie przedstawia żadnej wartości. Rozstrzelanie czy powieszenie nie stają się barbarzyństwem przez sam fakt, iż należą do metod tradycyjnych. O wyborze sposobu wykonania wyroku powinny decydować sprawność i przewidywalność danej metody, unikanie zbędnego cierpienia oraz niepotrzebnego przedłużania agonii. Medyczna oprawa, pozory nowoczesności i humanitarne deklaracje nie zastąpią tych wymagań.

Modernistyczna sprzeczność z nauczaniem Kościoła

Do chóru przeciwników kary śmierci dołączył Robert Prevost, który 10 października ponownie ogłosił ją „niedopuszczalną”, powołując się na godność człowieka. ^[3] Czyżby Kościół przez całe wieki nie znał godności osoby ludzkiej? Znali ją autorzy Katechizmu Rzymskiego, znał ją Pius XII, a mimo to uznawali prawo władzy publicznej do karania najcięższych zbrodni śmiercią. Wiedzieli bowiem, iż godność człowieka nie znosi jego odpowiedzialności za świadomie popełnione zło. Prevost odwołuje się do niej, aby odrzucić karę, której dopuszczalności bronili papieże. Nie jest to kontynuacja ich nauczania, ale jego zakwestionowanie.

Posoborowy kościół za czasów Bergoglia oficjalnie wprowadził do swojego nauczania potępienie kary śmierci. Ogłoszona w sierpniu 2018 roku zmiana punktu 2267 katechizmu Wojtyły zastąpiła jej warunkową dopuszczalność stwierdzeniem, iż jest „niedopuszczalna, ponieważ jest zamachem na nienaruszalność i godność osoby”. choćby katechizm Wojtyły, choć ograniczał stosowanie kary głównej do wyjątkowych okoliczności, nie wykluczał jej całkowicie. Bergoglio poszedł dalej: odrzucił ją, powołując się na godność człowieka. Prevost powtarza dziś to stanowisko. ^[4]

Kościół katolicki od wieków niezmiennie naucza, iż prawowita władza może sprawiedliwie karać najcięższe zbrodnie śmiercią. Katechizm Rzymski wydany po Soborze Trydenckim wyraźnie odróżnia taką karę od morderstwa. Nie jest to rozróżnienie dopowiedziane przez dzisiejszych obrońców kary głównej. Katechizm Rzymski, wyjaśniając piąte przykazanie, mówi o sprawujących urząd wymierzania sprawiedliwości:

„I gdy się oni w tym urzędzie sprawiedliwie obchodzą, natychmiast nie tylko dla takiego zabijania winy żadnej nie mają, ale też Przykazaniu temu Boskiemu bardzo są posłuszni, które zakazuje zabijać.” ^[9]

Sprawiedliwe wykonanie wyroku zostaje tu przedstawione jako posłuszeństwo przykazaniu, którego rzekome naruszenie zarzucają mu współcześni przeciwnicy kary śmierci. Władza ma bowiem karać zbrodniarzy i bronić niewinnych; ochrona ludzkiego życia obejmuje również powściąganie tych, którzy świadomie nastają na życie innych.

Papież Pius XII potwierdza prawo władzy publicznej do wymierzania najwyższej kary. Tę samą zasadę Ojciec Święty wyłożył w swym przemówieniu z 14 września 1952 roku do uczestników Międzynarodowego Kongresu Histopatologii Systemu Nerwowego:

„Jeżeli chodzi o egzekucję skazanego na śmierć, państwo nie rozporządza prawem do życia tej osoby. W takim przypadku władza publiczna ogranicza się do pozbawienia skazanego wartości życia jako zadośćuczynienie za jego winy, przez które on sam już pozbawił się prawa do życia.” ^[10]

Pius XII wskazuje więc na winę sprawcy i zadośćuczynienie, a nie wyłącznie na możliwość zabezpieczenia społeczeństwa przed następnym przestępstwem. Państwo nie otrzymuje dowolnej władzy nad ludzkim życiem; wykonuje sprawiedliwą karę za zbrodnię, której dopuścił się skazany. Nie można zatem sprowadzać całego zagadnienia do pytania, czy współczesne więzienie potrafi skutecznie odizolować mordercę.

Autorzy Katechizmu Rzymskiego i Pius XII nie czynili tego z nieznajomości Ewangelii ani z lekceważenia godności człowieka. Uznawali odpowiedzialność sprawcy i prawo do sprawiedliwej odpłaty za zbrodnię. ^[5] Potępiając karę śmierci jako zamach na godność osoby, posoborowy kościół wystąpił przeciwko odwiecznemu Magisterium Kościoła katolickiego. To jest sprzeczność. Nie można jednocześnie uznawać, iż sprawiedliwa egzekucja jest moralnie dopuszczalna, oraz potępiać ją jako naruszenie godności człowieka. Nazwanie tej zmiany „rozwojem doktryny” nie usuwa sprzeczności między tymi twierdzeniami. To jaskrawy przykład modernistycznego odstępstwa.

Moderniści próbują uzasadniać swoje stanowisko skutecznością współczesnych więzień. Pomijają przy tym zasadniczą kwestię: kara jest również sprawiedliwą odpłatą za zawiniony czyn. Samo zamknięcie sprawcy i uniemożliwienie mu kolejnego ataku nie wyczerpuje odpowiedzialności za zbrodnię, którą już popełnił. Gdyby jedynym celem kary było zabezpieczenie społeczeństwa przed przyszłym zagrożeniem, jej wymiar nie musiałby odpowiadać ciężarowi czynu. Tymczasem sąd osądza człowieka za to, czego się dopuścił. Możliwość skutecznej izolacji jest istotna, ale sama nie dowodzi, iż każda egzekucja jest niesprawiedliwa.

Miłosierdzie nie polega na znoszeniu odpowiedzialności

Nie mniej przewrotny jest argument, iż kara śmierci odbiera skazanemu możliwość nawrócenia. Czyżby człowiek mógł żałować za swoje grzechy wyłącznie wtedy, gdy zapewni mu się jeszcze kilkadziesiąt lat życia? Świadomość zbliżającej się śmierci może skłonić go do rachunku sumienia, skruchy i pojednania z Bogiem. Twierdzenie, iż wykonanie wyroku samo w sobie odbiera możliwość nawrócenia, jest więc bezpodstawne. Właśnie dlatego skazany powinien mieć możliwość przygotowania się na śmierć i otrzymania posługi kapłańskiej. Troska o jego duszę nie ustaje z chwilą wydania wyroku, a wymierzenie doczesnej sprawiedliwości nie zwalnia chrześcijanina z modlitwy o zbawienie człowieka, który dopuścił się zbrodni. Katolik ma prawo domagać się wykonania sprawiedliwego wyroku, a zarazem modlić się o zbawienie skazanego. Na tym polega miłosierdzie.

Miłosierdzie nie wymaga zaprzeczania winie. Przebaczenie grzechów przed Bogiem nie oznacza automatycznego uchylenia wszystkich doczesnych następstw popełnionego zła. Człowiek może szczerze żałować za zbrodnię i przyjąć należną karę. Dobry Łotr nie domagał się uznania go za niewinnego; wyznał sprawiedliwość własnej kary i zwrócił się do Chrystusa. Jego skrucha nie unieważniła doczesnej kary, a poniesienie tej kary nie zamknęło mu drogi do zbawienia. Możliwość ewentualnego ułaskawienia skazanego nie dowodzi niesprawiedliwości wyroku. Ułaskawienie ma sens właśnie wtedy, gdy istnieje kara, od której władza w szczególnych okolicznościach odstępuje. Nie może jednak stawać się zasadą nakazującą darowanie najwyższej kary każdemu, kto ją otrzymał. Podobnie chrześcijańska miłość bliźniego nie daje podstaw do pomijania ofiar. Rodzina zamordowanego człowieka nie ma obowiązku przyjmować argumentacji, według której sprawiedliwe ukaranie sprawcy jest przejawem braku miłosierdzia. Odpowiedzialność za zbrodnię spoczywa na tym, kto ją popełnił.

Publiczne wykonanie wyroku

Nidal Hasan, były major i psychiatra wojskowy, odpowiada za zamach w Fort Hood w 2009 roku, w którym zginęło dwanaścioro żołnierzy i jeden cywil. Jego egzekucję przez rozstrzelanie zapowiedziano na 3 grudnia 2026 roku. Pentagon ogłosił także zamiar jej transmisji na żywo, choć jej przeprowadzenie przez cały czas zależy od ostatecznej decyzji Donalda Trumpa. ^[6] Zapowiedź wywołała protesty przeciwników kary śmierci, do których dołączył również Gerhard Ludwig Müller (były prefekt posoborowej Kongregacji Nauki Wiary, dziś idol konserwatystów Novus Ordo i pseudotradycjonalistów), potępiający plan transmisji jako „barbarzyństwo”. ^[7] Cóż jednak barbarzyńskiego jest w publicznym wykonaniu sprawiedliwego wyroku na człowieku odpowiedzialnym za masowe mordowanie niewinnych? Barbarzyństwem była jego zbrodnia. Wykonanie zasądzonej za nią kary jest aktem wymiaru sprawiedliwości.

Egzekucje zasadniczo powinny być jawne, podobnie jak proces sądowy i ogłoszenie wyroku. Wymiar sprawiedliwości działa w imieniu wspólnoty narodowej i przed nią odpowiada, reprezentując majestat władzy. Społeczeństwo ma prawo wiedzieć, jak państwo osądza najcięższe zbrodnie, oraz widzieć, iż prawomocnie zasądzona kara rzeczywiście zostaje wykonana. Nie ma powodu, aby uznawać publiczny osąd sprawcy za rzecz adekwatną, a publiczne wykonanie zasądzonej kary za coś z natury niegodziwego. Jawność umożliwia kontrolę działania władz, potwierdza powagę prawa i ukazuje konsekwencje jego pogwałcenia. Sąd powinien móc zarządzić niejawną egzekucję z konkretnych, poważnych przyczyn, tak jak może wyłączyć jawność rozprawy. Niejawność powinna jednak pozostać wyjątkiem. Wyjątki mają potwierdzać regułę, a nie ją zastępować.

Transmisja na żywo może stanowić dopuszczalną formę publicznego wykonania wyroku, odpowiadającą środkom przekazu, którymi posługuje się współczesne społeczeństwo. W sprawach o szczególnym znaczeniu społecznym może być wręcz konieczna, aby zapewnić powszechną kontrolę jego wykonania, ukazać konsekwencje zbrodni i nadać karze należny jej publiczny wymiar. Nie każdy obywatel może być obecny na miejscu egzekucji; współczesne środki przekazu pozwalają mu jednak być jej świadkiem. Sama obecność kamery nie zmienia sprawiedliwej kary w barbarzyństwo ani w widowisko rozrywkowe. O jej charakterze decydują sposób przeprowadzenia i cel, któremu służy. o ile wyrok jest słuszny, jego wykonanie nie staje się niesłuszne dlatego, iż ludzie mogą je zobaczyć. Sprzeciw wobec transmisji wymaga zatem czegoś więcej niż oburzenia na sam widok śmierci skazanego. Dawniej publiczne egzekucje, które odbywały się przecież zwykle na miejskich rynkach miały przede wszystkim odstraszać potencjalnych naśladowców poprzez bezpośrednie pokazanie surowych konsekwencji, jakie grożą za złamanie prawa.

Jednym z celów kary jest również przestroga dla innych. Publiczna egzekucja jasno ukazuje, iż za świadome odebranie życia niewinnym można odpowiedzieć własnym życiem. Jej uzasadnienie obejmuje jednak także sprawiedliwą odpłatę za zbrodnię, ochronę wspólnoty i potwierdzenie obowiązywania prawa. Nie zależy więc od wykazania, iż każda kolejna egzekucja zapobiegnie określonej liczbie morderstw. Dostępne badania nie rozstrzygają wpływu kary śmierci na liczbę zabójstw; nie dają podstaw ani do ogłaszania jej statystycznie dowiedzionej przewagi nad dożywociem, ani do kategorycznego negowania jej skuteczności odstraszającej. ^[8]

Publiczne wykonanie wyroku powinno zachowywać powagę należną aktowi sprawiedliwości. Kara ma zostać wykonana sprawnie, bez niepotrzebnego poniżania skazanego i bez celowego zwiększania jego cierpienia. Skazanemu należy zapewnić możliwość przygotowania się na śmierć i otrzymania posługi kapłańskiej, również (a nawet, zwłaszcza) wtedy, gdy wyrok wykonywany jest publicznie. Jawność egzekucji nie zwalnia władzy z żadnego z tych obowiązków i nie daje jej prawa do utrudniania ostatniego pojednania skazanego z Bogiem. Są to obowiązki wykonawców wyroku, które w żaden sposób nie przeczą zasadzie jawności. Sprawiedliwa egzekucja nie potrzebuje ani drwin, ani dodatkowego okrucieństwa. Jej znaczenie wynika z powagi samego faktu, iż prawowita władza publicznie wymierza należną karę za bezspornie udowodnioną zbrodnię.

Najwyższa kara musi powrócić

Sprawiedliwość nakazuje zarówno ukaranie winnego, jak i ochronę niewinnego przed niesłusznym skazaniem. Przy karze śmierci obowiązek ten ma szczególną wagę, ponieważ wykonanego wyroku nie można już odwrócić. Dlatego konieczne są rzetelne postępowanie dowodowe, pełne ustalenie odpowiedzialności sprawcy i możliwość skutecznej kontroli sądowej. Warunki te należą do samej zasady sprawiedliwego wymierzania najwyższej kary. Pius XII, mówiąc o nietykalności ludzkiego życia i wyjątkach od tej zasady w przemówieniu do proboszczów Rzymu i kaznodziejów wielkopostnych z 22 lutego 1944 roku, wymieniał:

„[…] karę śmierci wymierzoną przez władze publiczne za wyjątkowo poważne i bardzo konkretne oraz dowiedzione przestępstwa”. ^[11]

Należy podkreślić ostatnie słowo: dowiedzione. Obrona kary głównej nie uprawnia do lekceważenia dowodów, usprawiedliwiania pochopnego skazania ani traktowania podejrzenia jako wystarczającej podstawy do odebrania człowiekowi życia. Ta sama sprawiedliwość, która nakazuje ukarać zbrodniarza, zabrania skazać niewinnego; oba obowiązki ciążą na władzy i żadnego z nich nie wolno poświęcać dla wygody.

Wieloletnie postępowania odwoławcze w Stanach Zjednoczonych mają między innymi umożliwić wykrycie błędów, zanim nastąpi egzekucja. Nie uzasadnia to jednak przeciągania wykonania każdego wyroku przez kilkadziesiąt lat. o ile wina została jednoznacznie udowodniona, a wyrok rzetelnie skontrolowany, dalsza zwłoka nie służy ochronie niewinnego. Państwo ma obowiązek sprawiedliwie osądzić zbrodnię i wykonać prawomocnie orzeczoną karę na zbrodniarzu bez zbędnej zwłoki.

Są zbrodnie, za które sprawiedliwą i proporcjonalną odpłatą jest śmierć. Świadome, szczególnie okrutne mordowanie niewinnych ludzi domaga się najwyższej kary, a państwo ma obowiązek posiadać środki do jej wymierzenia i wykonania. Bezwarunkowe wykluczenie kary głównej uniemożliwia wymierzenie kary proporcjonalnej do najstraszniejszych zbrodni. Dlatego jako katolicy rzymscy integralni musimy domagać się przywrócenia kary śmierci w każdym kraju na całym świecie, której to wykonanie powinno być zasadniczo jawne, również w formie transmisji na żywo, gdy wymaga tego znaczenie sprawy. Państwo powinno posiadać środki do wymierzenia sprawiedliwej odpłaty za najcięższe zbrodnie i wolę wykonania prawomocnego wyroku, zamiast poprzestawać na deklaracjach współczucia dla ofiar. Katolik ma pełne prawo domagać się jej przywrócenia, stojąc na gruncie nauczania Kościoła, które uznaje sprawiedliwą egzekucję i wyraźnie odróżnia ją od morderstwa. Ani protesty lewicy, ani modernistyczne potępienia nie zmieniają tej zasady. Miłosierdzie nie znosi sprawiedliwości, godność człowieka nie usuwa odpowiedzialności za zbrodnię, a współczucie dla sprawców nie może odbierać ich ofiarom należnego im prawa do sprawiedliwości.

Michał Paweł Mikłaszewski