Spotkania z zabytkami. Placidi w Wolborzu

Pochodząca z XVIII w. barokowa rezydencja arcybiskupia znajduje się 15 km na północny wschód od Piotrkowa Trybunalskiego. Jadąc trasą szybkiego ruchu Katowice-Warszawa już z daleka dostrzec można malowniczo położony obiekt, którego białe ściany i czerwone dachówki o każdej porze roku zachęcają do zboczenia z szosy i przyjrzenia się z bliska temu zabytkowi.

Wolbórz w średniowiecznych zapiskach występuje pod nazwą Wojborz już w 1056 r., jako posiadłość zobowiązana do płacenia 4 grzywien srebra klasztorowi w Mogile, z racji prowadzonych na terenie grodu transakcji handlowych. Kolejna wzmianka pojawia się w 1136 r., gdy miasto Wolborz wymienione zostało w bulli papieża Innocentego II wśród grodów płacących dziesięcinę na rzecz kościoła gnieźnieńskiego.

Z woli Leszka, księcia sieradzkiego, w 1273 r. Castellania de Voybor dostała się w ręce biskupów kujawskich. Taki stan prawny istniał do 1818 r., kiedy decyzją władz Królestwa Kongresowego pałac znalazł się w posiadaniu Komisji Rządowej Woyny.

Ważną datą w życiu Wolborza jest 1373 r. – ulokowanie miasta na prawie magdeburskim. Stąd w 1410 r. Władysław Jagiełło wyruszył pod Grunwald, w Wolborzu bywali także Zygmunt August, Zygmunt III Waza, Władysław IV, Jan Kazimierz, Michał Korybut Wiśniowiecki, Stanisław August Poniatowski. Tu urodził się, przebywał okresami i zmarł Andrzej Frycz Modrzewski, syn dziedzicznego wójta wolborskiego, wybitny pisarz polityczny, autor dzieła O naprawie Rzeczypospolitej. Mieszkał tu również Jędrzej Kitowicz, autor pamiętników oraz „Opisu obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III”.

Do 1768 r. główną rezydencją biskupów kujawskich był zamek, wielokrotnie trawiony pożarami. Późnobarokowy zespół pałacowy powstał na zlecenie arcybiskupa Antoniego Ostrowskiego w latach 1768–1773 jako dzieło Franciszka Placidiego (ok. 1710–1782), wówczas już architekta królewskiego. Do biskupiego pałacu wchodzi się piękną aleją lipową, mając po prawej i lewej stronie zabudowania gospodarcze. Następnie mijają się dwie oficyny i staje przed pałacem. Jest to budynek dwukondygnacyjny, przykryty czterospadowym dachem. Wnętra, rozplanowane według obowiązującej, barokowej zasady symetrii, wyposażone były bogato w marmurowe kominki, rzeźby, plafony, boazerie itp.

Rezydencję użytkowano dość krótko. Po przeniesieniu biskupa Ostrowskiego na stanowisko prymasa Polski w pałacu zamieszkał biskup Rybiński. Po zmianie zasięgu terytorialnego diecezji kujawskiej pałac wolborski opustoszał, a jego dobra znalazły się w gestii skarbu państwa.
W 1818 r. w budynkach zamienionych na koszary stacjonowało wojsko. W 1910 r. obiekt przestał być użytkowany, a podczas pierwszej wojny światowej zniszczone zostały dach i elewacje. W okresie międzywojennym prowadzone były tu prace renowacyjne.

W trakcie drugiej wojny budynek uległ ponownemu zniszczeniu. Po wojnie w rezydencji znalazły schronienie: szkoła, dom dziecka, liceum pedagogiczne, a od 1967 r. w budynkach ulokowano szkoły rolnicze. w tej chwili jest tu siedziba Zespołu Szkół Mechanizacji Rolnictwa. Dla jego potrzeb zbudowano brzydką kotłownię oraz równie mało interesujące architektonicznie warsztaty szkolne, zupełnie nie pasujące do stylu XVIII w.

W latach 1982–1986 przeprowadzono generalny remont zespołu pałacowego, niedawno odnawiano elewacje. Na gospodarską rękę czeka jeszcze barokowy park, będący jednym z cenniejszych ogrodów w Polsce, który w latach swojej świetności budził zazdrość wielu możnowładców.

Do naszych czasów nie dotrwał niestety ogród włoski, o którego istnieniu możemy dowiedzieć się jedynie ze źródeł historycznych. Zachował się tylko park pałacowy, zaprojektowany, podobnie jak pałac przez Franciszka Placidiego w XVIII w. Na skutek krótkowzroczności dotychczasowych użytkowników pałacu, którzy nie wykazywali zainteresowania konserwacją i rekonstrukcją parku, przetrwała tylko jego część ozdobna. Do dziś nie doczekał się realizacji projekt uzdrowienia pomników przyrody, opracowany w połowie lat sześćdziesiątych, którego konsultantem był wybitny specjalista w tej dziedzinie arch. Gerard Ciołek.

→ Mariusz Baryła

30.10.2026

• foto: Mariusz Baryła, 1993

• pierwotnie artykuł ukazał się w miesięczniku popularnonaukowym „Spotkania z zabytkami” nr 11, listopad 1993; w tamtych latach zainteresowanie autora historią sztuki i zabytkami zaowocowało publikacjami m. in. w tym czasopiśmie; ze względu na upływ ponad 30 lat niektóre informacje zawarte w materiale mogą być nieaktualne

• więcej o zabytkach: > tutaj