Westchnienie, kicz i przemoc. Madonna w Neapolu

Dla Neapolitańczyków Maryja jest przede wszystkim matką. To, co najbardziej brudne i wstydliwe, właśnie jej może zostać z dyskrecją wypowiedziane. A w Neapolu jest, o czym Madonnie opowiadać.

’A Maronn t’accumpagn
(Niech Madonna ci towarzyszy)

W Neapolu istnieją co najmniej dwie wielkie kobiece figury, które porządkują wyobraźnię miasta. Pierwsza to Parthenope: syrena-założycielka miasta i mit, który tłumaczy jego narodziny, nadaje mu starożytną godność i wyjątkowy rodowód.

Ale to nie do mitu zwraca się człowiek, gdy boli. Gdy zrobił coś złego albo to jemu czyniona jest krzywda. To nie do dumnej syreny mówi się szeptem w ciasnej klatce schodowej, kiedy wstyd i strach są większe niż odwaga. W sprawach codziennych – czy to bardziej poważnych, czy błahych – Neapolitańczyk idzie gdzie indziej: do Maryi. Tej drugiej (a być może tak naprawdę pierwszej) figury kobiecej miasta-Wulkanu.

W zasięgu dłoni

Dla mieszkańców Neapolu Maryja jest przede wszystkim MATKĄ, która „przyjmuje i oddaje”, bierze na siebie ludzką prośbę i prowadzi ją dalej, ku Chrystusowi. To, co najbardziej kruche, brudne i wstydliwe, właśnie jej może zostać z dyskrecją wypowiedziane. A w Neapolu jest, o czym Madonnie opowiadać.

WIĘŹ – łączymy w czasach chaosu

Więź.pl to pogłębiona publicystyka, oryginalne śledztwa dziennikarskie i nieoczywiste podcasty – wszystko za darmo! Tu znajdziesz lifestyle myślący, przestrzeń dialogu, personalistyczną wrażliwość i opcję na rzecz skrzywdzonych.

Czytam – WIĘŹ jestem. Czytam – więc wspieram

To Maryja okazuje się tu najbliższą formą sacrum. Za sprawą jej wszechobecności w tkance miejskiej jest dosłownie na wysokości wzroku, w zasięgu dłoni.

Neapol posiada zresztą niezwykłą zdolność rozmnażania obecności Madonny. I to zarówno w przestrzeni oficjalnego kultu, jak i różnych przejawach pobożności ludowej. Nie tylko w kościołach, nie tylko w barokowych bazylikach, gdzie złoto i marmur ustanawiają majestat, ale także poza murami świątyń.

Równie wyraźnie widać ją w miejscach bardziej pospolitych – w zaułkach czy przejściach, gdzie człowiek przystaje na sekundę, bo musi poprawić siatkę z zakupami, odebrać telefon albo po prostu złapać oddech. Jak to bywa w stolicy regionu Kampania, to, co oficjalne i wysokie, miesza się tu z tym, co prywatne, doraźne, „zrobione własnymi rękami”.

Oficjalna teologia mówi o jednej, przenajświętszej Maryi. Neapol odpowiada z powagą „tak”, ale w tysiącu imion. W całym regionie wspólnota potrafi dopowiedzieć do jej imienia topograficzny przydomek, tak jakby sama ziemia potrzebowała matczynej oznaki. W ten sposób powstają Madonny o przeróżnych adresach: del Carmine, della Sanità, di Piedigrotta, dell’Arco, di Montevergine…

Każde z tych imion brzmi jak punkt na mapie i jednocześnie jak odpowiedź na czyjąś historię. Można by zbudować z tego osobną kartografię: mapę Neapolu odczytaną nie według zabytków i tras turystycznych, a według miejsc, gdzie ta największa z opiekunek jest obecna. Taka mapa byłaby – w zgodzie z porowatym charakterem swojego miasta – poszarpana, nierówna. Tu „Matka od ognia” (bo lęk jest częścią pejzażu), tam „Matka od zdrowia” (bo choroba to codzienność), gdzie indziej „Matka od progu” (bo Neapol żyje przejściami), jeszcze dalej „Matka od biegu” (bo czasem prośbę trzeba nieść ciałem i – tak jak w „Forreście Gumpie” – biec!).

Neapol nie ma jednej Madonny, bo nie ma też jednej, uniwersalnej, ludzkiej potrzeby. Opieka ma tu charakter rozproszony, jakby miasto wiedziało, iż nie da się przetrwać jednym centrum, jednym rytuałem, jednym miejscem. Maryja potrafi mieć tutaj zabytkową bazylikę, własne święto i procesję, złotą poświatę oficjalnego kultu. A jednocześnie potrafi być „sąsiadką w bloku”, w niszy, na rogu, gdzie nocą migocze mała lampka.

Wszystko, wszędzie, naraz

Szczególnie uderza to, co dzieje się w kulcie ulicznym, czyli w tak zwanych kapliczkach wotywnych i w niszach, które często wyglądają jak małe sceny teatralne.

Pojawia się tam nadmiar estetyczny – czasem piękny, czasem drażniący, często ocierający się o kicz. Złocona rama obrazu obok plastikowych kwiatów, lampka LED udająca świecę, a do tego naklejki, koraliki, brokat, sztuczne róże, wstążki… Wszystko, wszędzie, naraz.

Z perspektywy klasycznej estetyki łatwo to wyśmiać. Łatwo powiedzieć, iż tandeta i „religijny Disneyland”. Tyle iż w Neapolu powaga nie wynika z czystości formy, ale z intencji i praktyki. Choć kapliczka została zrobiona z tego, co akurat było pod ręką, nie jest przez to mniej prawdziwa. Ludzie tu nie oczekują doskonałości, tylko znaku, który działa. I z pewnością nie czekają na zgodę „oficjalnych instytucji”, aby coś zbudować i tym samym zamanifestować światu swoje potrzeby i wiarę.

Sale!

• Zbigniew Nosowski

Szare, a piękne

31,20 zł 39,00 zł

Do koszyka

Książka – 31,20 zł 39,00 złE-book – 28,08 zł 35,10 zł

Dostępny także e-book

To właśnie w tym mieście i w tych kapliczkach chrześcijańska cześć może spotkać się z miejskim przesądem, osobliwą antropologią wiary, która w Neapolu pulsuje jak drugie krążenie. Zdarza się, iż obraz Madonny jest „zabezpieczony” wstążką, czerwonym akcentem, małym znakiem ochronnym – jakby trzeba było chronić samą Maryję przed „złym spojrzeniem” (tak zwanym malocchio) czy pechem.

Dla kogoś z zewnątrz może brzmieć groteskowo, żeby sacrum zabezpieczać amuletem. Jednak w oczach Neapolitańczyków to nie parodia, tylko organiczna, wielostopniowa forma ochrony. Co tu dużo mówić: Neapol uzbraja się przed złem, jak filmowy Kevin przed złodziejaszkami w Wigilię.

Co więcej, ulica nadaje temu kultowi wymiar wspólny. Ołtarzyk jest z jednej strony śladem czyjejś osobistej historii – wdzięczności czy lęku, ten impuls zapalny może być różny. Z drugiej strony kapliczka zostaje wystawiona dla wszystkich jako publiczne narzędzie opieki. To nie jest Madonna „dla mnie”, tylko Madonna „dla nas”, postawiona tak, żeby można było spojrzeć, przeżegnać się, zostawić myśl, westchnienie, obietnicę czy uśmiech. Niech skorzysta z jej bliskości absolutnie każdy: mieszkaniec i przyjezdny, ktoś wierzący regularnie i ten, kto wierzy tylko w trybie kryzysu.

Piękno nie wyklucza przemocy

Jest jeszcze jeden wymiar, którego nie da się pominąć: Maryja w Neapolu to nie tylko czułość, ale też ratunek w mieście pełnym sprzeczności – takim, w którym piękno współistnieje z przemocą. Zdarza się, iż ta sama ręka, która czyni znak krzyża, chwyta tutaj za broń i rani bliźniego. Że mafia, polityka, układy i strach bywają realną administracją życia.

W takim miejscu figura Matki staje się kluczowa: jest symbolem opieki nad najsłabszymi, nad tymi, którzy nie mają sił, by się bronić, ani języka, który zostałby wysłuchany. Nie chce powiedzieć, iż gangsterzy w Neapolu nie modlą się o wstawiennictwo do najświętszej Panienki, ale to nie oni, ani nie ich rodziny, budują wspomniane uliczne kapliczki.

Madonna w Neapolu też może posiadać broń, co uwiecznił na murach miasta w swoim słynnym muralu „Madonna con la pistola” sam Banksy w historycznym centrum miasta, przy Piazza Gerolomini. Maryja unosi ręce jak w geście lamentu, a zamiast aureoli ma zarys rewolweru. To nie jest kult liturgiczny, a ikona współczesna. I wbrew pozorom wcale nie jest „obca” dla miasta. Neapol od dawna rozumie, iż świętość i mrok potrafią stać obok siebie na jednej ścianie.

Dlatego Banksy działa tu nie tylko jako prowokacja, ale jako niezwykle trafny komentarz do codzienności. Piękno nie wyklucza przemocy, a religijny gest nie gwarantuje moralności.